بازخوانی عقلانیت معطوف به پیشرفت (مهندسی کلام دینی در تحقق یک متاپارادایم) / دکتر عبدالحمید آکوچکیان

چکیده:

جهان‌بینی‌های هادی الگوهای پیشرفت دینی، لاجرم از پیش‌فرض‌ها(paradigms) و آکسیوم‌های(Axioms) دینی ارتزاق می‌کنند. این پیش‌فرض‌ها به طور معمول از جنس باور‌های آدمیان است. در حوزه دینداری، به ویژه دینداری در معرض امر مدیریت اجتماعی و سیاسی، این باورها، ساختار کلی کلام و الاهیات دینی را شکل می‌دهند. بنابراین به نظر می‌رسد باید سرخطِ ورود به تبیین الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت را در این بخش جستجو کرد تا بتوان تحولی عمیق و ماندگار را رقم زد.

توسعه و پیشرفت در دنیای امروز بسیار متأثر از عقل بشری است. واقعیت این است که دنیای مدرن با پشت کردن به وحی و شهود شکل گرفته است؛ در عین حال در قرآن کریم کمتر واژه‌ای به اندازه عقل و علم تکرار شده است. این دو واژه در تعابیر قرآنی با حفظ هویت جهان‌شناختی، همه مراتب علم و عقل را فرا می‌گیرند و به عقل و علم ابزاری و تجربی محدود و مقید نمی‌شوند. اکنون توجه به این پرسش لازم است که آیا چنین تصویری که دین از عقل ساخته است، در محتوای الگوی اسلامی ما جاری هست؟

از این رو برای تحقق الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت، ما نیازمند آنیم که نگاه خویش را در مبانی اندیشگی بازخوانی کنیم تا بتوانیم دنیای نوینی را در تحقق این پیشرفت شکل دهیم که محور آن امر مبرم «تحول» است، در این صورت برای تحقق چنین پیشرفتی از پیش‌فرض‌ها باید آغازید.

باب منحصر به فرد ورود به امر مبارک نظریه پردازی در حوزه پیشرفت، همین تغییر نگاه معرفت‌شناسانه است؛ یعنی توجه عمیق به فلسفه‌های درجه دومی که پیش‌فرض‌ها را می‌کاود. درد مزمن اکنون ما این است که به الزامات این باب ورودی به میزان کافی «خودآگاه» نشده‌ایم و طرح و برنامه‌ای جدی برای آن نداریم و هنوز هیچ نهادی در قالب عزمی ملی متکفل این امر عظیم و حیاتی نشده است.

به نظر می‌رسد در ساختار سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ما هنوز اراده واقعی و حقیقی معطوف به پیشرفت کشور شکل نگرفته است چرا که هنوز عقلانیت معطوف به این پیشرفت بر کرسی ننشسته است.

ما دچار بحران بی‌فلسفگی در حوزه فلسفه پیشرفت هستیم، به ویژه هنگامی که باید به الگوی اسلامی- ایرانی آن بیاندیشیم! الگویی که متکی بر فلسفه تأسیسی اسلامی- ایرانی علم باشد.

به علاوه، مهم­ترین بازسازی در یک جامعه دینی باید در کلام دینی صورت پذیرد و احیای فکر دینی در عمیق‌ترین معنایش در حوزه کلام طرح و محقق ‌شود. کلام دینی از پیش­فرض‌های بیرون دینی متأثر می‌شود. حال اگر بخواهیم در یک جامعه دینی احیایی به وجود بیاوریم، تنها راهش این است که دینداری خود را تصحیح کنیم و به سرچشمه‌های ناب آن بازگردیم؛ همان که در ادبیات انقلاب به آن اسلام ناب محمدی(ص) اطلاق می‌گردد. بدون اصلاح دینی، به اصلاح سیاسی و اجتماعی نیز موفق نمی‌شویم، از این رو، باید بر کلام دینی توجه زیادی مصروف داشت.

و در چنین الگویی برای پیشرفت، برای تحقق علم دینی معطوف به پیشرفت و درک صحیح آن، هم باید به تصحیح نگاه ما به دین و هم به اصلاح نگاه ما به علم توجه و عزم جدی داشت.

واقع‌گرایی انتقادی (critical realism)، یعنی درک ظرفیت ذهن برای مرتبط ساختن ما به جهان واقعی – به نحوی همواره موقتی و رو به جلو و کمال- در این میان می‌ تواند مورد توجه باشد.

این نظریه مدعی است شناخت ما، چه علمی و چه دینی، ممکن است به طرف یک جهان واقعی، خواه کیهان خواه خدا، متوجه باشد؛ اما به گونه‌ای دقیق، به علت اینکه خدا و کیهان همواره بزرگتر از آنند که ذهن انسانی بر آنها احاطه پیدا کند، افکار ما، چه در علم و چه در دین، همواره در معرض تصحیح‌اند.

با این پیش‌فرض، یک روش کلامی می‌پذیرد که شعارها، اندیشه‌ها و تفسیرهای دینی ما همواره نیاز به تصحیح دارند. در الاهیات شیعی، آنچه در چند سده گذشته در الاهیات صدرایی و مطالعات کلامی رویداد و ظهور اندیشمندانی چون علامه طباطبایی(ره) و امام خمینی(ره)، آن را در زمینه‌های نظری و عملی تسهیل کرد، حاصل چنین حادثه مبارکی است. این فرایند امروزه با عنوان «احیای فکر دینی» در ادبیات ما شناخته می‌شود.

در نهایت، برای تحقق تمدن اسلامی در عصر حاضر، حداقل کاری که می‌توان کرد، یکی تحول پیش‌فرض‌های کلامی نسبت به مؤلفه‌های تمدن‌ساز، دیگری باز شناسی و احیای فکر دینی در هویتی زنده و زندگی‌ساز، طراحی نظام جامع و شناور تعلیم و تربیت به مثابه بستر فلاح انسان و جامعه و در نهایت مبنا قرار گرفتن دانش، عقلانیت فرهنگی و حنیفیت است. چنین تمدنی نه در طی یک فرایند قسری که بر پایه بستر نرمی که از پیش سامان یافته است، امکان تحقق می‌یابد.

در این رهگذر ما به یک متاپارادایم و یا یک پارادایم و پیش‌فرض فراتر از پارادایم های موجود نیازمندیم که اکنون وجود ندارد و باید آفریده شود.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*