در مصاحبه با دکتر اکبرزاده: تفاوت اساسی الگوی پیشرفت با مدل های رایج توسعه، مسئله «عدالت» است

اشاره

چندی پیش در پی تدوین الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت که در آن اهم مبانی و آرمانهای پیشرفت و اُفق مطلوب کشور در پنج دهه آینده ترسیم و تدابیر مؤثر برای دستیابی به آن طراحی شده است، حضرت آیتالله خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی دستگاهها، مراکز علمی، نخبگان و صاحبنظران را به بررسی عمیق ابعاد مختلف سند تدوینشده و ارائه نظرات مشورتی جهت تکمیل و ارتقای این سند بالادستی فراخواندند. از این رو  سند به بازبینی و نقد و تکمیل توسط صاحبنظران و اندیشمندان در حوزههای مختلف نیاز دارد. یکی از مباحثی که هم اکنون دغدغه مردم است موضوع عدالت است.

در این مجال در مورد نحوه پرداخت به مفهوم عدالت در سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با دکتر هادی اکبرزاده رئیس اندیشکده علم مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، گفتگویی انجام شده است که مشروح آن را در ادامه میخوانید؛

*شما در مورد نحوه پرداخت به مفهوم عدالت در سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت قبلاً اشارات کوتاهی داشتهاید، آیا میتوانید با تفصیل بیشتر برایمان بفرمایید که مفهوم مهم عدالت در این سند چگونه دیده شده است؟

در رابطه با الگوی پیشرفت بحث عدالت بسیار مهم است. در واقع یکی از تفاوتهای اساسی این الگوی پیشرفت با مدلهای رایج توسعه مسئله عدالت است. یکی از وجوه امتیاز مهم این سند الگوی پیشرفت با مدلهای توسعه پرداختن به مسئله عدالت است. در الگو در دو سطح به عدالت پرداختیم؛ یکی در بخش مبانی و آرمان که یک مقدار بیشتر رویکرد ما را نشان میدهد و دیگر مصادیقش را در قسمت افق و تدابیر دیدهایم که بیشتر ناظر به حوزه عمل و اجرا است. در حوزه مبانی ما در بخشهای مختلفی عدالت را به صورت پررنگ دیدهایم. مثلاً در بحث خداشناسی صفات خداوند را که ذکر کردیم تکیه بر روی بحث عدالت کردهایم که خداوند عادل است، حامی مظلومان است، انتقام گیرنده از ظالمان است. اینها در مبانی کاملاً تصریح شده است.

در مبانی جهانشناختی به همین صورت آورده شده است. در مبانی انسانشناختی به صورت ویژه عدالتخواهی و عدالتطلبی را جزء فطرت انسان آوردیم. این نوع پرداخت پیرامون بحث عدالت خیلی متفاوت است با الگوهای رایج توسعه که یک مقدار مسئله را روبنایی میبینند. ما اصلاً عدالتطلبی را جزء فطرت انسان دانستهایم در بحث جامعه در مبحث جامعهشناختی که باز مبحثی زیرمجموعه مبانی است باز روی بحث عدالت تأکید کردیم. بنابراین میخواهم عرض کنم که ما در مبانی به صورت خیلی پررنگ و زیربنایی مبحث عدالت را وارد کردیم. در بحث آرمانها به همین صورت باز تصریح شده. بالاخره جامعهای که ما به دنبال آن هستیم یک عدالت همه جانبهای را باید داشته باشد و حتی به بهرهگیری و بهرهبرداری عادلانه از طبیعت تصریح شده است. یعنی در این قسمتهای مربوط به مبانی و آرمان خیلی پررنگ و زیربنایی به این مباحث پرداخته شده است.

*مصادیق عملی این مباحث چیست؟

این سند علیرغم اینکه یک سند فشردهای است و حجم آن حجم کمی است اما به دفعات در جایجای آن بحث عدالت مورد تأکید قرار گرفته است هم به صورت مفهومی هم به صورت مصداقی در حوزه مصادیق عملی در افق و تدابیر به دفعات این مسئله مورد تأکید قرار گرفته است. مثلاً ما بحث عدالت بین نسلی را در افق تصریح کردهایم. نظام قضایی عادلانه را تصریح کردهایم و بحثهایی که غیرمستقیم به عدالت مربوط میباشد مثل تکافل عمومی، تأمین اجتماعی جامع و فراگیر، اینها کلید واژههایی است که در بخش افق آورده شده است. این سند علیرغم اینکه یک سند فشردهای است و حجم آن حجم کمی است اما به دفعات در جایجای آن بحث عدالت مورد تأکید قرار گرفته است، هم به صورت مفهومی، هم به صورت مصداقی. مصداقها در حوزه تدابیر است که باز این مسئله در بخشهای مختلف تصریح شده است.

مثلاً به مباحثی چون تحقق عدالت مالیاتی و تحقق عدالت در ساختار قانونی نظام بانکی تأکید کردهایم و بعد به همین ترتیب توزیع عادلانه منابع حوزه سلامت را به صورت خاص مورد تأکید قرار دادهایم که پوشش هماهنگ و همگانی مراقبتها و توزیع عادلانه منابع حوزه سلامت را شامل میشود. الکترونیکی کردن فرایندهای دادرسی از دیگر موارد است. یعنی اینها ساز و کارهایی است که نتیجهاش منجر به عدالت میشود. مثل شفافسازی فرآیندهای دادرسی و دسترسی ساده به سیستم قضایی.

*به عدالت در حوزه عملکرد مسئولان و دولتمردان چگونه پرداختهاید؟

در حوزه عملکرد مسئولان و دولتمردان در بندهایی مفهوم عدالت عملاً وارد شده است. مثلاً برخورد بدون تبعیض با مفسدان به ویژه در سطوح مدیریتی. چون به هر حال یکی از شاخصههای بیعدالتی فساد است. یا تعیین ضوابط عادلانه و شفافسازی فرایندهای تخصیص امکانات و امتیازهای دولتی از دیگر موارد است. میخواهم عرض کنم که ما هم از نظر مبانی و مفاهیم بنیادی و نظری بحث عدالت را تأکید کردهایم، هم راهکارها و مصادیقش را مشخص کردهایم. کارهایی که منجر به گسترش عدالت میشود را در بحث تدابیر و افق دیدهایم. فکر میکنیم که به صورت جامعی عدالت را در این سند دیدهایم. البته هنوز جای کار دارد و انتظار داریم از صاحبنظران که پیشنهادهایشان را بدهند. اگر بیش از این نیاز به تکمیل دارد ما آمادگی دریافت نظرات را داریم. اما به نظرمان اینطور میرسد که چیزی را فروگذار نکردهایم.

*بحث استفاده از نظریات عدالت یکی از مسائل ضروری است. در طراحی این سند از کدام نظریات عدالت بهره بردهاید؟

مفردات نظریات عدالت در منابع دینی ما وجود دارد. بزرگان ما و اندیشمندان ما راجع به عدالت صحبت کردهاند، نظر دادهاند و ما آنها را استفاده کردهایم. اما اینکه بگوییم مثلاً یک نظریه واحد عدالت را ما به کار برده باشیم و مبنا گرفته باشیم میدانید که اینطور نظریهای که مورد اجماع همه اندیشمندان مسلمان باشد نداریم، اما مفردات بحث عدالت مهم است و در متون دینی ما به دفعات و به کرات وجود دارد. ما اینها را استفاده کردهایم. یک اندیشکده ما اندیشکده عدالت است. به خاطر اهمیت موضوع از اولین اندیشکدههایی که راهاندازی کردیم یکی از آنها اندیشکده عدالت بود. در اندیشکده مذکور اندیشمندان و صاحبنظران نشستها و همایشهایی را دارند که حاصل آنها را ما استفاده میکنیم. ما یک اهتمام ویژهای به بحث عدالت داشتهایم کما اینکه میدانید دهه چهارم انقلاب هم دهه پیشرفت و عدالت نامیده شده است. این بحثها هم در دهه چهارم شروع شد. یعنی از حدود سال ۱۳۹۰ که این کارها به صورت رسمیتر شروع شد، در راستای همان بحث پیشرفت و عدالت بود. بنابراین اندیشکده ما در این قسمت فعال بوده و این اندیشکده چندین همایش را با کمک صاحبنظران حوزه و دانشگاه برگزار کرده است.

*ضمانت اجرایی و تضمین تحقق عدالت در سند الگوی پیشرفت چیست؟

تدابیری که در این راستا پیشبینی کردهایم کاملاً مصداقی است. یعنی ما اکتفا نکردیم که بحث عدالت را فقط به صورت نظری مطرح کنیم. آن بحثهایی که در مبانی و آرمان است یک مقدار جنبه نظری دارد، اما در تدابیر ما راهکارهای مبتنی بر عدالت را پیشبینی و تصریح کردیم به همین دلیل که در عرصه اجرا مطمئن باشیم که این اتفاق میافتد. تدابیر یعنی اقداماتی که باید انجام شود. اقدامات اساسی که باید انجام شود، اینها تدابیر است. ما در جایجای تدابیر بحث عدالت را وارد کردیم به همین دلیل که مطمئن باشیم که محقق خواهد شد. مثلاً گفتیم تعیین روابط عادلانه و شفافسازی فرآیندهای تخصیص امکانات و امتیازات دولتی؛ این کاملاً عملیاتی است. یعنی باید یک سری ضوابطی گذاشته شود که کاملاً تخصیص امکانات و امتیازات دولتی شفاف شود. این خودش بحث در عرصه عمل است و بحث نظری نیست. به همین دلیل ما مخصوصاً در قسمت تدابیر که ناظر به حوزه عمل است این را کاملاً مورد توجه قرار دادهایم.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*