واکاوی شاخص ها و فرایند ارزیابی توسعه منطقه ای در الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت / دکتر رعنا شیخ بیگلو

چکیده:

توسعه­ روزافزون در زمینه ­های مختلف را در حالت کلی می­ توان هدف همه­ جوامع برشمرد. ولیکن، جنبه­ های مورد تأکید توسعه بسته به ایدئولوژی و رویکرد اصلی حاکم بر سیاستگذاری­ ها و برنامه­ ریزی­ ها، از کشوری به کشور دیگر متفاوت است. جامع­ترین و مطلوب­ترین نظام حاکم بر برنامه ­ریزی توسعه را می­ توان در الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت یافت. در این الگو تأمین تمامی نیازهای انسانی به صورت هماهنگ و غایت­مدار با هدف حصول تکامل همه جانبه و با تأکید بر عدالت اجتماعی مورد توجه است. توسعه متعادل و متوازن مناطق مختلف یک کشور از مصادیق اجرای عدالت اجتماعی است که در ابن الگو نیز جایگاه خاصی برای آن تصویر شده است. برای حرکت به سمت توسعه مطلوب و متوازن، سنجش وضع موجود سطح توسعه­ مناطق و شناسایی نابرابری­ های بین منطقه­ ای و درون منطقه­ ای امری ضروری است. در فرایند ارزیابی سطح توسعه­ مناطق سه نکته­ مهم قابل بحث می­ باشد: نخست، تعیین چهارچوبی که ناظر بر کلیه­ مراحل ارزیابی باشد و انسجام لازم را ایجاد نماید. هر چقدر این چارچوب از نظر محتوایی غنای بیشتری داشته باشد، فرایند ارزیابی با کیفیت مطلوب­تری صورت می­ پذیرد. دوم، تعیین شاخص­ های مناسب و معتبر در ارتباط کاملاً مشخص با چهارچوب کلی و اهداف مطالعه، و سوم، انتخاب روش مناسب برای ارزیابی. در الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت، شاخص­ ها در راستای اهداف اصلی شامل تکامل معنوی، توسعه­ مادی، بهبود رفاه اجتماعی، تحقق عدالت اجتماعی و توسعه­ متعادل مناطق تعریف می­ شوند و از نظر محتوایی معتبر هستند و در نهایت، روش ارزیابی نیز باید غنای ساختاری لازم را داشته باشد.

به منظور ارائه­ یک نظام جامع و قابل اتکا، پژوهش حاضر اقدام به واکاوی شاخص­ ها و ابعاد توسعه در چهارچوب الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت نموده است. شاخص­ ها در دو حوزه­ کمّی و کیفی دسته­ بندی شده­ اند؛ ابعاد کمّی شامل شاخص­ های مختلف آموزشی، اجتماعی، درمانی، مسکن و غیره است که در پژوهش­ های پیشین نیز مورد مطالعه قرار گرفته است. ولیکن ابعاد کیفی توسعه کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در این مطالعه، ابعاد کیفی در پنج گروه معنوی، فردی، اجتماعی، محیطی و مادی دسته­ بندی شده است. در این میان، احکام و آموزه­ های اسلامی مبنای تعریف همه­ معیارها و زیرمعیارها می­ باشد؛ به گونه ای که هر یک از مظاهر توسعه حتی بُعد مادی در چهارچوب آن عمل خواهد کرد. با توجه به اهمیت تدوین شاخص ­ها در ارائه­ سیمایی شفاف و واقعی از توسعه­ مناطق، لازم است مجموعه شاخص ­های انتخابی دارای ویژگی­ های خاصی باشد که بدین شرح پیشنهاد می­ گردد: هماهنگی با اهداف دینی و ملی و سیاست ­های توسعه­ کشور، جامع بودن و مانع بودن، قابلیت ارزیابی، توجه هم­زمان به ابعاد کمّی و کیفی، توجه به نیازهای همه­ افراد جامعه و همه نظام ­های سکونتگاهی و … . از طرفی جهت حصول نتایج قابل اتکا، روش ­ها و مدل­هایی که برای ارزیابی این شاخص ­ها انتخاب می ­شوند نیز باید حائز ویژگی هایی باشند که برخی از آنها عبارتند از: دقت ساختاری و انسجام محتوایی روش، ارائه­ ساختار سلسله مراتبی از شاخص­ ها، در نظر گرفتن جایگاه مستقل و تأثیرگذار برای تمامی شاخص­ های مورد مطالعه، امکان قائل شدن وزن یا ضریب اهمیت برای هر یک از شاخص­ ها، تقلیل خصلت جانشینی و جبرانی بودن امتیاز شاخص­ها، و امکان ارزیابی و رتبه بندی سکونتگاه­ ها به تفکیک بخش­ های کلی توسعه.

در فرایند پیشنهادی ارزیابی سطح توسعه­ی مناطق، تعیین شاخص­ها مقدم بر گردآوری داده­ها و نشان دهنده­ی اهمیت شاخص­ها می­باشد، به طوری که امکان حذف تعدادی از شاخص­ها صرفاً به دلیل فقدان داده­های مربوطه، توجیه علمی و منطقی ندارد. جهت برطرف کردن مشکل در مورد شاخص­هایی که با فقدان داده­های مورد نیاز مواجه هستند و برخلاف دیدگاه انفعالی موجود مبنی بر تأثیرپذیری کامل شاخص­های انتخابی از وجود داده­ها و حذف شاخص در صورت فقدان داده، مطالعه­ی حاضر ایجاد ارتباط میان مراجع گردآوری و انتشار داده و برنامه­ریزان توسعه را جهت رفع خلأهای موجود، امری بسیار مهم و اجتناب­ناپذیر قلمداد می­کند که می­تواند جامعیت شاخص­ها و دقت نتایج ارزیابی را تا حد زیادی تأمین کند. در پایان فرایند ارزیابی، وضعیت کلی توسعه و عدالت توسعه مورد بررسی و تحلیل قرار می­گیرد؛ بدین ترتیب که در گام نخست، تفاوت­ها و نابرابری­هایی که در سطح کلان و بین مناطق مختلف وجود دارد مشخص می­گردد و سپس، عدالت توسعه شامل میزان عدالت موجود در ارائه­ی امکانات و خدمات بین مناطق و در درون مناطق (وجود امکانات، توزیع امکانات و کیفیت دسترسی به امکانات و خدمات) و وضعیت ارائه­ی خدمات خاص مورد نیاز گروه­های جمعیتی مختلف (جمعیت هدف) تبیین می­شود.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*