مراتب آزادی در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت / دکتر سید حسین ابطحی، دکتر محمد نصر اصفهانی، راحله منتظر

چکیده:

آزادی مفهومی گسترده به وسعت تمامی ادیان و فرهنگ‌ها دارد. آزادی مفهومی جهانی است و هر ملت، فرهنگ وآیینی نه تنها در حال حاضر بلکه در طول تاریخ، نگر شها و دیدگاه‌های متفاوتی نسبت به آن داشته است. لذا بررسی مفهوم و منطوق آزادی کاوشی به ساحت فرهنگ‌ها، عرصه تاریخ و پهنه جهان بشری دارد. روشن است که ایجاد مفاهمه از همین روی از از این منظر ممتنع یا متعسرالوصول می‌نماید، اما ذاتی، تکوینی و فطری بودن آزادی پژوهش در باب آن را ممکن، شدنی و سهل می‌نمایاند. لذا می‌توان گفت کاوش در خصوص آزادی، پژوهشی سهل وممتنع است.

 در این نوشتار که از مقوله پژوهش‌های بنیادی نظری است با استفاده از روش‌های استدلال عقلانی و قیاسی و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای سعی بر این است که ضمن بررسی برخی دیدگاه‌ها و برداشت‌های مختلف پیرامون آزادی در این عصر، آزادی را در چارچوب مفاهیم و قوانین شرع مقدس اسلام و هماهنگ با ارزش‌های دینی، فرهنگی و بومی ایران اسلامی امروز بسط دهیم. به گونه ای که بهترین روش‌ها و راهبردهای علمی، تجربه شده و عملی دیگران را که برای طرح و اجرایی شدن در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت حائز اهمیت است معرفی کنیم. این نوشتار ابتدا به بررسی مفاهیم وتعاریف آزادی پرداخته سپس دیدگاه‌های اندیشمندان غرب و اندیشمندان مسلمان پیرامون آزادی درآن به تفکیک بیان شده است. درادامه با توجه به سیر اندیشه‌های موجود در میان اندیشمندان مسلمان وبا عنایت به نگاه اسلام به مقوله آزادی و توجه به اقتضائات روز، به معرفی مراتب پیشنهادی برای آزادی درالگوی اسلامی ایرانی پیشرفت پرداخته‌ایم.

چهار مرتبه پیشنهادی برای آزادی در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت دراین مقاله بدان‌ها پرداخته‌ایم به ترتیب عبارت‌اند از: ۱٫ آزادی فطری / آزادی تکوینی.۲٫ آزادی راهبردی/ آزادی تشریعی.۳٫ آزادی کاربردی/ آزادی مدنی. ۴٫ آزادی اقتضایی/ آزادی عملیاتی.

درذیل هریک از این آزادی‌ها به ارائه تعاریف و مصادیق مربوط به آن‌ها پرداخته ضمن تاکید بر اجرایی شدن مراتب آزادی و اشاره به برکات ناشی از عملیاتی شدن برخی مصادیق مراتب آزادی درالگوی اسلامی ایرانی پیشرفت بر دو مرتبه نهایی یعنی مرتبه سوم تحت عنوان آزادی کاربردی و مرحله چهارم تحت عنوان آزادی اقتضایی و عملیاتی متمرکز شده‌ایم و پیشنهاداتی درذیل مرتبه آزادی‌های اقتضایی درالگوی اسلامی ایرانی پیشرفت ارائه نموده‌ایم. با تمرکز بر معرفی برخی الگوهای تربیتی، اقتصادی و مدیریتی جهانی که آزادی در دل این مدل‌ها و تکنیک‌ها قرار گرفته و آزادی نهفته در اجرای این تکنیک‌ها نتایج مثبت و پرباری را در مسیر نیل به پیشرفت و ترقی یک سازمان بعنوان نمونه ای از یک جامعه کوچک که بدنبال اقتصاد دانش بنیان است ایفا می‌نماید. در نگاه تربیتی به آزادی، آزادی، عبارت از توانایی انسان در ساختن سرنوشت فردی و جمعی خود است. این ساختن به گونه ای است که آدمی بر خود و جامعه خویش قدرت و سلطه می‌یابد. با این تعریف، گونه تربیت پذیری آدمی و تأثیر آزادی در تربیت به روشنی مورد توجه و تأکید قرار گرفته است. در واقع در اندیشه آیت اللّه شهید بهشتی، آزادی هنگامی تحقق می‌یابد که به نوعی در روابط اجتماعی نهادینه شود و به نظر ایشان، مناسب است که این مسئله از تربیت کودکان آغاز و از همان کودکی به آنان مشق آزادی، آزاداندیشی و آزادمنشی داده شود. در این بخش بر نکات مطروحه از سوی دکتر بهشتی متمرکز شده‌ایم. در مرتبه آزادی‌های کاربردی به اصل امر به معروف ونهی منکر اشاره شد که از منظر اقتصاد دانان اصلی تحت عنوان تضمین شفافیت در یک جامعه موجب پایداری اجتماعی و پیشرفت آن جامعه می‌گردد. تضمین شفافیت تنها با آزادی بیان میسر خواهد شد. همه امور باید مطابق قانون و برای همه مردم شفاف باشد تا هیچ خطا و قصور و جرم و خیانتی در جامعه رخ ندهد. اصل تضمین شفافیت، همان اصل امر به معروف و نهی از منکری است که به شکل وسیع‌تر از آنچه در عرف شناخته شده به آن نگریسته می‌شود. این اصل به آحاد جامعه اجازه مطالبه از دولت‌ها، نقد، انتقاد و آزادی بیان در مورد اقدامات دولت‌ها را می‌دهد. دولت‌ها باید تحت نظارت همگانی باشند و متصدی دولتی باید بداند که خدمتگزار مردم است، نظارت مردم، نقد و انتقاد آن‌ها از دولتمردان، سیاست‌های حکومتی و روال‌های سیاسی حکومتی در جامعه موجب کنترل دولت‌ها شده مانع لغزش آن‌ها می‌شود. تذکرات به موقع مردم، می‌تواند دولت‌ها و دولتمردان را از کشیده شدن به بیراهه‌ها باز دارد. لذا مسیر پیشرفت برایشان روشن خواهد شد. از طرفی با احیای امر به معروف و نهی از منکر که جریان پایین به بالا دارد، شاهد رشد این فرهنگ در سطوح افقی وعمودی جامعه خواهیم شد. با ایجاد حس مسئولیت و هوشیاری عامه نسبت به منکرات، هرنوع اشکال واشتباهی به سرعت شفاف وروشن شده، مسئله کشف شده، خاطی مشخص گشته و به همه چیز بطورشفاف در منظر عام رسیدگی می‌شود وچون همه چیز واضح است، شک وشبهه، دروغگویی، تهمت، اهانت، تضییع حقوق دیگران وبی اعتمادی افراد نسبت به هم از جامعه رخت بر می‌بندد. اعتماد در جامعه منشاایجاد سرمایه ارزشمندی تحت عنوان سرمایه اجتماعی است. سرمایه اجتماعی عبارت است از مجموع آن دسته از ارتباطات و شبکه‌های ارتباط اجتماعی که در جامعه موجودند و نیز میزان اعتماد و همکاری میان روابط موجود. همه می‌دانیم منافعمان ایجاب می‌کند همه با هم همکاری کنیم؛ اما اگر تو به این باور نرسی که تمام افراد دیگر اجتماع هم همکاری می‌کنند، دیگر معنایی نخواهد داشت که تو به تنهایی همکاری کنی. نتیجه این اعتقاد این است که همکاری و تلاش برای منافع جمعی تنها زمانی میسر می‌شود که انسان به این باور برسد که همه افراد دیگر نیز همکاری خواهند کرد.

تعدادی از عناصر اصلی که می‌توان سرمایه اجتماعی را با آن مورد اندازه‌گیری قرار داد عبارت‌اند از: آگاهی به امور عمومی،‌ سیاسی، اجتماعی، وجود انگیزه در افراد جامعه که در پی کسب این دسته از آگاهی‌ها برآیند، اعتماد عمومی به یکدیگر، اعتماد به نهادهای مردمی و دولتی، مشارکت غیر رسمی همیارانه در فعالیت‌های داوطلبانه در تشکل‌های غیردولتی، خیریه‌ای، مذهبی، اتحادیه‌ها، انجمن‌های صنفی و علمی و… . در مجموع می‌توان گفت که یکی از معیارهای اصلی در شناخت سرمایه اجتماعی شکل و شیوه روابط اجتماعی افراد با یکدیگر و نحوه همزیستی آن‌ها در جامعه مورد مطالعه است. از دیگر معیارها می‌توان به احساس مردم نسبت به حکومت و مردم اشاره کرد و نیز داشتن احساس خوشایند نسبت به امنیت، پیوندهای خانوادگی و اجتماعی و امیدواری نسبت به آینده از معیارهای مطرح محسوب می‌شود. بعد از اجرای اصل تضمین شفافیت، یکی دیگر از تکنیک‌هایی که آزادی عمل را در دل خود دارد و با پرورش آزادی به رشد، شکوفایی و ارتقای اندیشه‌ها، توانمندسازی افراد، توسعه فردی و توسعه روابط میان فردی در جامعه کمک به سزایی می‌نماید و نتایج مثمر ثمری همچون تعالی کیفیت و نوآوری و پیشرفت را بدنبال خواهد داشت روش مدیریت کیفیت جامع است.

در مرتبه چهارم آزادی یعنی آزادی‌های اقتضایی یا عملیاتی نیز به شیوه تجویزی نکاتی را در باب آزادی در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت متذکر شده‌ایم که یکی از آن‌ها تشکیل اتاق فکری برای توجه به آزادی‌های مسلوب و مورد نیاز اقشار و اصناف خاص جامعه است که بواسطه برخی تغییر و تحولات مورد بی عنایتی واقع شده‌اند. یکی از مصادیق این آزادی‌های مسلوب، بهره مند نبودن زنان و کودکان نسل جدید از نور طبیعی آفتاب بواسطه تغییر معماری شهرهاست. در معماری‌های سنتی قدیم، هم اصول اسلامی در ساخت خانه‌ها مورد توجه قرار می‌گرفت، هم حقوق و آزادی‌های همسایه و هم آزادی زن و فرزند و خانواده رعایت می‌شد، اما امروز نه رعایت اصول اسلامی فرهنگی در بافت شهری می‌شود و نه زنان و کودکان از آزادی‌های طبیعی بهره مندند. اغلب دختران ما که نه سالگی به سن تکلیف می‌رسند از نورآفتاب و تحرک در محیط آزاد محروم‌اند و تنها فضایی که به آن‌ها اجازه استفاده از این آزادی‌ها را می‌دهد گاه حیاط مدرسه است اگر وتنها اگر مدرسه استاندارد و فضای کافی را داشته باشد. این دختران، مادران آینده این مرز وبوم هستند که برخورداری از ویتامین دی و جذب کلسیم برای داشتن اسکلت و استخوان بندی سالم حق طبیعی آن‌هاست و اگر در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت تمهیداتی برای احیای این حق واین آزادی در نظر گرفته نشود، پیشرفتی در کشور محقق نخواهد شد چرا که ازمادرانی ضعیف و بیمار فرزندانی سالم متولد نخواهند شد و عقل سالم در بدن سالم پدید خواهد آمد. البته به مصادیق دیگری نیز از این دست در مرتبه آزادی‌های اقتضایی اشاره شده است که در انتها آمده است.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*