توسعه پایدار اسلامی- ایرانی از نظرگاه عدالت بین¬نسلی و محیط زیست / دکتر سعید فراهانی فرد، دکتر ابوالقاسم توحیدی نیا

چکیده:

امروزه ضرورت پایدار بودن توسعه مورد اتفاق صاحب­نظران است. توسعه پایدار مفهومی است که در ادبیات متعارف شکل گرفته و شایع گشته است. این مسأله به خودی خود ایرادی ندارد اما گاهی پیش می­آید که لازم است نسبت این مفهوم با ادبیات دینی مشخص گردد و تعیین گردد که آیا اساساً اسلام به توسعه پایدار توجه داشته است یا خیر  و در صورت مثبت بودن پاسخ، آیا از آموزه­های دینی همان معنایی از توسعه پایدار که در ادبیات متعارف در نظر گرفته شده، اتخاذ می­گردد یا خیر. این ضرورت زمانی آشکارتر می­شود که از یکسو توسعه پایدار به حق نسل­های آتی در بهره­برداری از منابع طبیعی و محیط زیست معطوف است و از سوی دیگر، در گفتمان اسلامی چیزی با اهمیت­تر از استیفاء حقوق نیست. لذا برای محققان و اندیشمندان اقتصادی که می­خواهند در پارادایم اسلامی صحبت و یا تحقیق نمایند و بویژه برای فعالان حوزه بنیادین الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت ضرورت دارد که نظر اسلام را در این مسأله بدانند.

در اقتصاد متعارف توسعه به دو دسته کلی پایدار و ناپایدار تقسیم می­شود بدین معنا که اگر جنبه­های عدالت (بویژه بُعد بین­نسلی آن) و حفظ محیط زیست با توسعه همراه شود، توسعه پایدار محقق شده است اما توسعه منهای دو جنبه بالا، از ویژگی پایداری برخوردار نبوده بلکه توسعه­ای ناپایدار و غیر قابل استمرار خواهد بود و لذا تلاش­ها همگی معطوف است به اینکه توسعه پایدار حاصل شود. از این رو، در این نوشتار نیز تلاش می­شود دو بعد اساسی توسعه پایدار یعنی عدالت بین­نسلی و حفاظت از محیط زیست از منظر اسلامی در دو بخش نظری و کاربردی مورد بررسی قرار گرفته و تبیین شود. در بخش نظری، مفهوم توسعه پایدار، مفهوم عدالت بین­نسلی از منظر اسلامی و جایگاه حفظ محیط زیست در اسلام مورد بحث قرار گرفته­اند و در بخش کاربردی، ملاک عدالت بین­نسلی و قواعد عملی تحقق آن از منظر اسلامی و همچنین راهبردهای سیاستی تحقق عدالت بین­نسلی در کشور مورد توجه قرار گرفته است.

در ارتباط با عدالت بین­نسلی، در نگاه اسلام، همان‌طور که افراد گوناگون در درون یک نسل هیچ ترجیحی بر یکدیگر ندارند و توزیع ثروت براساس عدالت مورد امضای شارع قرار گرفته است. همچنین افراد نسل‌های گوناگون نیز در این مسأله از فرصت‌های یکسان برخوردارند و سبقت و یا تأخر نسلی بر نسل دیگر سبب بهره‌مندی بیشتر و یا محرومیت آن نخواهد شد. بنابراین در این نوشتار، جهت تبیین عدالت بین­نسلی از منظر اسلامی دو تعریف «اعطاء کل ذی حق حقه» و «وضع الشیء فی موضعه» به عنوان تعاریف مختار، مبنای تحلیل­ آیات و روایات قرار گرفته­اند که ماحصل آن، استخراج ملاک اولی برای عدالت بین­نسلی مبتنی بر میزان شایستگی و کارآمدی یک نسل است. بر اساس این ملاک یک نسل باید بتواند در عین استفاده از منابع طبیعی، حداقل به همان میزان از سایر سرمایه ایجاد نماید تا عدالت مراعات شده باشد. اگر این توانمندی در یک نسل وجود داشت حق بهره­مندی از این منابع یا درآمد حاصل از فروش آنها را خواهد داشت و در غیر این صورت از آنها محروم می­گردد. اما در ادامه بحث شده است که محروم کردن یک نسل (نسل حاضر) – که نمی­تواند یک مقدار مشخص از سرمایه طبیعی را با بهره­برداری و استفاده، به همان میزان از سایر سرمایه­ها تبدیل نماید و در واقع از کارایی لازم در تولید برخوردار نیست- از بهره­مندی از درآمدهای این منافع در شرایطی که کشور به این درآمدها به شدت وابسته است، خودش بر مبنای تعریف عدالت به وضع الشیء فی موضعه عادلانه نیست زیرا این اقدام قوام اجتماع را از هم پاشیده و نظام اقتصادی را به مخاطره می­اندازد علاوه بر اینکه توازن میان آن نسل و نسل­های آتی را نیز دچار خدشه خواهد ساخت. لذا در چنین شرایطی باید از ملاک فوق عدول کرده و اجازه داد آن نسل از این منابع به میزان حداقلی که مرتفع کننده نیازهای ضروری­اش است، استفاده نماید.

در مورد جایگاه حفظ محیط زیست در اسلام نیز در این نوشتار بحث شده است که در متون مختلف تعالیم اسلامی به انحای گوناگون به طبیعت و عناصر آن و همچنین به فواید و اثرهای آن اشاره نموده اند و در کنار این اشارات به لزوم حفاظت از آن نیز پرداخته اند … آیاتی از قرآن کریم انسان را مورد سؤال قرار داده و یا او را به دستورهایی امر کرده اند که یکی از مصادیق بارز این سؤالات و اوامر می تواند محیط زیست باشد. این در حالی است که قرآن کریم به بسیاری از اصول و قوانینی که ضامن بقا و تداوم حیات عالم هستی و حرکت آن به سوی کمال است، اشاره می فرماید که مراعات این قوانین خود مرحله ای از حفاظت از محیط زیست است.

در پایان نیز سعی شده است با ارائه راهکارهای سیاستی، چگونگی حرکت به سمت تحقق عدالت بین­نسلی در کشور تبیین گردد که در این راستا، نقش صندوق ذخیره ارزی پررنگ شده است.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*